Đại Tân Sinh (Cenozoic Era)

Các phân chia của Đại Tân Sinh

Đại Tân Sinh được chia thành ba kỷ (Period) và bảy thế (Epoch):

• Kỷ Paleogen (66 – 23 triệu năm trước): Đây là kỷ nguyên chứng kiến sự phục hồi của sự sống sau sự kiện K-Pg và sự phát triển của các nhóm động vật có vú nguyên thủy. Khí hậu toàn cầu lúc này khá ấm áp.
  • Thế Paleocen (66 – 56 triệu năm trước): Thế đầu tiên của kỷ Paleogen, đánh dấu sự xuất hiện của nhiều nhóm động vật có vú hiện đại.
  • Thế Eocen (56 – 34 triệu năm trước): Khí hậu tiếp tục ấm áp, động vật có vú tiếp tục đa dạng hóa và lan rộng.
  • Thế Oligocen (34 – 23 triệu năm trước): Khí hậu bắt đầu lạnh đi, xuất hiện các dãy núi lớn và sự phát triển của các đồng cỏ.
• Kỷ Neogen (23 – 2.6 triệu năm trước): Kỷ nguyên này chứng kiến sự phát triển của các loài động vật có vú và thực vật gần giống với ngày nay.
  • Thế Miocen (23 – 5.3 triệu năm trước): Sự mở rộng của đồng cỏ và sự tiến hóa của nhiều loài động vật ăn cỏ.
  • Thế Pliocen (5.3 – 2.6 triệu năm trước): Khí hậu mát mẻ hơn, xuất hiện cầu đất liền nối liền Bắc và Nam Mỹ, cho phép sự di cư của nhiều loài động vật.
• Kỷ Đệ Tứ (Quaternary) (2.6 triệu năm trước – nay): Kỷ nguyên được đặc trưng bởi các chu kỳ băng hà và sự xuất hiện của loài người.
  • Thế Pleistocen (2.6 triệu năm trước – 11,700 năm trước): Thời kỳ của các kỷ băng hà lặp lại, nhiều loài động vật cỡ lớn như voi ma mút và hổ răng kiếm xuất hiện và tuyệt chủng.
  • Thế Holocen (11,700 năm trước – nay): Thời kỳ ấm áp sau kỷ băng hà cuối cùng, sự phát triển của nền văn minh nhân loại.

Đặc điểm chính của Đại Tân Sinh

Đại Tân Sinh được đánh dấu bởi một số đặc điểm chính sau:

• Sự trỗi dậy của động vật có vú: Sau sự kiện tuyệt chủng K-Pg, động vật có vú đã đa dạng hóa và phát triển mạnh mẽ, chiếm lĩnh nhiều hốc sinh thái trước đây do khủng long nắm giữ. Đại Tân Sinh chứng kiến sự xuất hiện của nhiều nhóm động vật có vú hiện đại, bao gồm linh trưởng, động vật móng guốc và động vật ăn thịt. Sự phát triển này một phần là do sự biến mất của khủng long, tạo ra không gian sinh thái và nguồn thức ăn mới cho động vật có vú.
  

• Sự tiến hóa của loài người: Trong kỷ Neogen và Đệ Tứ, loài người đã tiến hóa từ các loài linh trưởng. Loài người đầu tiên xuất hiện ở châu Phi và dần dần lan rộng ra khắp thế giới.
• Biến đổi khí hậu: Đại Tân Sinh trải qua nhiều biến động khí hậu, từ khí hậu nóng ẩm trong thời kỳ đầu đến các thời kỳ băng hà trong kỷ Đệ Tứ. Sự biến đổi này đã ảnh hưởng lớn đến sự tiến hóa và phân bố của sinh vật. Ví dụ, các kỷ băng hà đã định hình lại các hệ sinh thái và thúc đẩy sự tiến hóa của nhiều loài thích nghi với điều kiện lạnh giá.
• Sự hình thành các lục địa hiện đại: Trong Đại Tân Sinh, các lục địa tiếp tục trôi dạt về vị trí hiện tại. Sự tách biệt của các lục địa đã dẫn đến sự tiến hóa độc lập của các loài sinh vật ở các khu vực khác nhau. Sự va chạm giữa các lục địa cũng dẫn đến sự hình thành các dãy núi lớn như dãy Himalaya.
• Sự phát triển của thực vật có hoa: Thực vật có hoa (thực vật hạt kín) tiếp tục đa dạng hóa và trở thành nhóm thực vật chiếm ưu thế trên cạn. Sự phát triển này có mối liên hệ mật thiết với sự tiến hóa của côn trùng thụ phấn.

Sự kiện quan trọng

Một số sự kiện quan trọng trong Đại Tân Sinh bao gồm:

• Sự kiện tuyệt chủng K-Pg (66 triệu năm trước): Đánh dấu sự kết thúc của Đại Trung Sinh và mở ra Đại Tân Sinh.
• Sự hình thành dãy Himalaya (khoảng 50 triệu năm trước): Do sự va chạm giữa mảng Ấn Độ và mảng Á-Âu.
• Sự hình thành dải băng ở Nam Cực (khoảng 34 triệu năm trước): Dẫn đến sự thay đổi khí hậu toàn cầu.
• Các thời kỳ băng hà trong kỷ Đệ Tứ: Định hình lại các hệ sinh thái và ảnh hưởng đến sự tiến hóa của nhiều loài.

Ý nghĩa của việc nghiên cứu Đại Tân Sinh

Việc nghiên cứu Đại Tân Sinh giúp chúng ta hiểu rõ hơn về:

• Sự tiến hóa của động vật có vú, bao gồm cả loài người. Nghiên cứu này giúp chúng ta hiểu được nguồn gốc và quá trình phát triển của chính mình.
• Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sự sống trên Trái Đất. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay.
• Các quá trình địa chất đã hình thành nên Trái Đất hiện đại. Việc hiểu về quá khứ địa chất giúp chúng ta dự đoán và ứng phó với các biến đổi trong tương lai.

Đại Tân Sinh là một kỷ nguyên địa chất quan trọng, đánh dấu sự trỗi dậy của động vật có vú và sự tiến hóa của loài người. Việc nghiên cứu Đại Tân Sinh cung cấp những hiểu biết quý giá về lịch sử và sự phát triển của sự sống trên Trái Đất.

Ảnh hưởng của kiến tạo mảng

Sự vận động của các mảng kiến tạo tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong Đại Tân Sinh, định hình địa hình và ảnh hưởng đến khí hậu toàn cầu. Một số ví dụ nổi bật bao gồm:

• Va chạm của mảng Ấn Độ và mảng Á-Âu: Sự va chạm này đã tạo ra dãy Himalaya, dãy núi cao nhất thế giới, và Cao nguyên Tây Tạng, ảnh hưởng đáng kể đến gió mùa và các kiểu khí hậu khu vực. Sự nâng lên của dãy Himalaya cũng ảnh hưởng đến sự lưu thông khí quyển toàn cầu.
• Sự hình thành eo đất Panama: Việc nối liền Bắc và Nam Mỹ qua eo đất Panama khoảng 3 triệu năm trước đã thay đổi dòng hải lưu toàn cầu, góp phần vào sự hình thành của kỷ băng hà hiện đại. Sự hình thành eo đất này cũng cho phép sự trao đổi động thực vật giữa hai lục địa.
• Hoạt động núi lửa: Hoạt động núi lửa trong Đại Tân Sinh đã góp phần vào sự biến đổi khí hậu, cả làm mát (bằng cách phun tro bụi vào khí quyển) và làm nóng (bằng cách giải phóng khí nhà kính như CO₂).

Sự đa dạng sinh học

Mặc dù nổi tiếng với sự thống trị của động vật có vú, Đại Tân Sinh cũng chứng kiến sự đa dạng hóa của nhiều nhóm sinh vật khác, bao gồm:

• Chim: Chim tiếp tục phát triển và đa dạng hóa, chiếm lĩnh nhiều hốc sinh thái, từ trên không đến dưới nước.
• Côn trùng: Côn trùng vẫn là nhóm động vật đa dạng nhất, đóng vai trò quan trọng trong các hệ sinh thái, đặc biệt là trong việc thụ phấn cho thực vật.
• Thực vật có hoa: Sự đa dạng hóa của thực vật có hoa đã tạo ra sự cộng sinh phức tạp với côn trùng, đặc biệt là ong, bướm và các loài thụ phấn khác. Sự tiến hóa song song giữa thực vật có hoa và côn trùng là một ví dụ điển hình của quá trình tiến hóa đồng tiến.
• Sinh vật biển: Đại dương cũng chứng kiến sự đa dạng hóa của các loài cá, động vật thân mềm, san hô và các sinh vật biển khác. Sự hình thành các đại dương mới và sự thay đổi dòng hải lưu đã tạo điều kiện cho sự đa dạng hóa này.

Các chu kỳ băng hà

Kỷ Đệ Tứ được đặc trưng bởi các chu kỳ băng hà, với sự luân phiên giữa các thời kỳ băng hà (glacial periods) lạnh lẽo và các thời kỳ gian băng (interglacial periods) ấm áp hơn. Các chu kỳ này được cho là do sự thay đổi quỹ đạo Trái Đất quanh Mặt Trời (chu kỳ Milankovitch).

Tác động của con người

Trong thời gian gần đây, đặc biệt là trong thế Holocen, hoạt động của con người đã trở thành một lực lượng quan trọng ảnh hưởng đến Trái Đất, gây ra những thay đổi đáng kể trong môi trường, bao gồm biến đổi khí hậu, mất đa dạng sinh học và ô nhiễm. Kỷ nguyên địa chất mới được đề xuất, Anthropocene (kỷ Nhân Sinh), phản ánh tác động sâu rộng của con người lên hành tinh.